محتوای آموزشی از منظر تحقیق در عملیات: زنجیره تأمین و انواع آن ۱. زنجیره تأمین چیست؟ زنجیره تأمین (Supply Chain) مجموعهای از سازمانها، فعالیتها، منابع، اطلاعات و فرایندهایی است که از مرحله تأمین مواد اولیه تا تولید، توزیع و تحویل محصول یا خدمت به مشتری نهایی در ارتباط با یکدیگر قرار دارند. به زبان ساده: زنجیره تأمین یعنی شبکهای که در آن کالا، اطلاعات و منابع مالی از تأمینکننده تا مشتری و در بسیاری از موارد در جهت برگشت نیز جریان دارند. یک زنجیره تأمین ساده را میتوان چنین نمایش داد: تأمینکننده ---> تولیدکننده ---> انبار/مرکز توزیع ---> خردهفروش ---> مشتری اما در دنیای واقعی، زنجیره تأمین معمولاً یک «زنجیره خطی» نیست؛ بلکه یک شبکه پیچیده (Supply Network) از چندین تأمینکننده، کارخانه، انبار، مرکز توزیع و مشتری است.
۲. سه جریان اصلی در زنجیره تأمین در یک زنجیره تأمین، معمولاً سه جریان اصلی مورد توجه قرار میگیرد: الف) جریان مواد و کالا حرکت مواد اولیه، قطعات، محصولات نیمهساخته و محصولات نهایی در شبکه: تأمینکننده --> تولید --> توزیع --> مشتری ب) جریان اطلاعات اطلاعاتی مانند:
سفارش مشتری
پیشبینی تقاضا
موجودی
برنامه تولید
زمان تحویل
اطلاعات حملونقل
در سراسر شبکه جریان دارد. ج) جریان مالی شامل:
پرداختها
هزینههای خرید
هزینه حملونقل
درآمد فروش
اعتبارات و تسویه حسابها
است. بنابراین میتوان گفت: Supply Chain = Material Flow + Information Flow + Financial Flow
۳. اجزای اصلی زنجیره تأمین یک زنجیره تأمین معمولاً شامل گرههای زیر است: Supplier --> Manufacturer --> Warehouse --> Distribution Center --> Retailer --> Customer هر کدام از این گرهها میتواند چندین عضو داشته باشد. برای مثال، یک شرکت تولیدکننده ممکن است:
۲۰ تأمینکننده
۳ کارخانه
۵ انبار
۱۰ مرکز توزیع
۵۰۰ فروشگاه
داشته باشد. بنابراین مسئله واقعی بیشتر شبیه یک شبکه است تا یک زنجیره خطی.
۴. انواع زنجیره تأمین زنجیرههای تأمین را میتوان از دیدگاههای مختلف طبقهبندی کرد. ۴-۱. زنجیره تأمین خطی سادهترین ساختار: Supplier ---> Manufacturer ---> Distributor ---> Customer در این ساختار، جریان کالا عمدتاً در یک مسیر مشخص حرکت میکند.
۴-۲. زنجیره تأمین شبکهای در ساختار شبکهای، چندین تأمینکننده، تولیدکننده، مرکز توزیع و مشتری به یکدیگر متصل هستند. مثلاً: Supplier ۱ ──→ Factory ۱ ──→ DC ۱ ──→ Customer ۱ ↘ ↓ ↘ Supplier ۲ ──→ Factory ۲ ──→ DC ۲ ──→ Customer ۲ ↘ ↘ Supplier ۳ ─────────────────────→ Customer ۳ این ساختار، یکی از مهمترین ساختارها برای مدلسازی شبکه در تحقیق در عملیات است.
۵. زنجیره تأمین مستقیم و غیرمستقیم Direct Supply Chain در این حالت، ارتباط بین تأمینکننده و مشتری با واسطههای محدود انجام میشود. Supplier---> Customer یا: Manufacturer---> Customer Indirect Supply Chain در این حالت، یک یا چند واسطه در مسیر قرار دارند: Manufacturer ---> Distributor ---> Wholesaler ---> Retailer --->Customer
۶. زنجیره تأمین داخلی و جهانی زنجیره تأمین داخلی تمام یا بخش عمده فعالیتها در داخل یک کشور انجام میشود. زنجیره تأمین جهانی (Global Supply Chain) تأمین، تولید و توزیع در کشورهای مختلف انجام میشود. مثلاً: مواد اولیه در کشور A --->تولید در کشور B --->مونتاژ در کشور C --->بازار کشور D زنجیرههای جهانی معمولاً با چالشهایی مانند:
هزینه حملونقل
نرخ ارز
تعرفه
ریسک سیاسی
محدودیتهای تجاری
زمان تأمین
اختلالات بینالمللی
مواجه هستند.
۷. زنجیره تأمین سنتی، چابک و ناب یکی از طبقهبندیهای مهم، بر اساس نوع استراتژی زنجیره تأمین است. Lean Supply Chain — زنجیره تأمین ناب تمرکز بر: کاهش اتلاف + کاهش هزینه + افزایش بهرهوری مناسب برای شرایطی که تقاضا نسبتاً قابل پیشبینی است. Agile Supply Chain — زنجیره تأمین چابک تمرکز بر: سرعت + انعطافپذیری + پاسخ سریع به تغییر تقاضا برای بازارهایی که تقاضای آنها سریع تغییر میکند، اهمیت بیشتری دارد. Resilient Supply Chain — زنجیره تأمین تابآور تمرکز بر: توانایی مقابله با اختلال و بازگشت سریع به شرایط عملیاتی مانند:
بحرانهای طبیعی
اختلال حملونقل
کمبود مواد اولیه
مشکلات تأمینکنندگان
بحرانهای اقتصادی
۸. زنجیره تأمین حلقهبسته در Closed-Loop Supply Chain، جریان فقط از تولیدکننده به مشتری نیست؛ بلکه محصولات، قطعات یا مواد میتوانند پس از مصرف دوباره به شبکه بازگردند.
تأمین → تولید → توزیع → مشتری ↓ جمعآوری محصول ↓ تعمیر / بازیافت / بازتولید ↓ تولید این مفهوم ارتباط نزدیکی با Reverse Logistics دارد.
۹. زنجیره تأمین سبز Green Supply Chain بر کاهش آثار زیستمحیطی فعالیتهای زنجیره تأمین تمرکز دارد. برای مثال:
کاهش مصرف انرژی
کاهش انتشار کربن
حملونقل پاکتر
بستهبندی سازگار با محیط زیست
بازیافت
انتخاب تأمینکنندگان سبز
در سالهای اخیر، این موضوع با مفاهیم Sustainable Supply Chain و Circular Economy ارتباط نزدیکی پیدا کرده است.
۱۰. زنجیره تأمین و تحقیق در عملیات اینجاست که تحقیق در عملیات (Operations Research) نقش مهمی پیدا میکند. در زنجیره تأمین، مدیران دائماً با پرسشهای تصمیمگیری مواجهاند: چه چیزی؟ چه مقدار محصول تولید کنیم؟ کجا؟ کارخانه یا انبار را در کجا احداث کنیم؟ از چه کسی؟ کدام تأمینکننده را انتخاب کنیم؟ چه زمانی؟ چه زمانی سفارش دهیم؟ چگونه؟ کالا را از چه مسیری منتقل کنیم؟ با چه هزینهای؟ چگونه کل هزینه زنجیره را کاهش دهیم؟
۱۱. برخی مدلهای مهم تحقیق در عملیات در زنجیره تأمین موضوعات زیر از کاربردهای مهم تحقیق در عملیات در زنجیره تأمین هستند: Transportation Problem انتقال کالا با حداقل هزینه Transshipment Problem انتقال کالا از طریق گرههای میانی Facility Location تعیین مکان بهینه کارخانه، انبار یا مرکز توزیع Inventory Optimization بهینهسازی موجودی Vehicle Routing Problem (VRP) تعیین مسیر بهینه وسایل نقلیه Production Planning برنامهریزی تولید Supplier Selection انتخاب تأمینکننده Network Design طراحی بهینه شبکه زنجیره تأمین Scheduling زمانبندی فعالیتها و عملیات
۱۲. یک نگاه یکپارچه میتوان رابطه میان زنجیره تأمین و تحقیق در عملیات را به صورت زیر خلاصه کرد:
↓ OPERATIONS RESEARCH ↓ ┌────────────────┼────────────────┐ ↓ ↓ ↓ Location Inventory Transportation ↓ ↓ ↓ Routing Scheduling Network Design ↓ OPTIMIZATION ↓ کاهش هزینه + افزایش سطح خدمت + استفاده بهتر از منابع + افزایش تابآوری جمعبندی: زنجیره تأمین صرفاً مسیر حرکت کالا از تولیدکننده به مشتری نیست؛ بلکه یک سیستم تصمیمگیری و یک شبکه یکپارچه از جریانهای مواد، اطلاعات و مالی است. از منظر تحقیق در عملیات، هدف اصلی آن است که با استفاده از مدلسازی ریاضی، بهینهسازی، تحلیل داده و روشهای تصمیمگیری، بهترین تصمیمها درباره تأمین، تولید، موجودی، مکانیابی، حملونقل و توزیع اتخاذ شود. =Supply Chain Management + Operations Research تصمیمگیری بهتر در یک شبکه پیچیده و پویا به همین دلیل، زنجیره تأمین یکی از حوزههای مهم و کاربردی برای بهکارگیری تحقیق در عملیات و علم تصمیمگیری در صنعت، تجارت، لجستیک و خدمات محسوب میشود.
